ORHUN YAZITLARI

ORHUN YAZITLARI – GÖKTÜRK YAZITLARI – KÖKTÜRK YAZITLARI

Orhun yazıtları Göktürk yazıtları , veya bilinen ismi ile Köktürk yazıtları Türk Tarihinin bilinen ilk Yazıtları olarak yazılı Türk tarihinin başlangıcı sayılmaktadır. Türk tarihi açısından önemi ise Türk tarihinin bilinen ilk kültürel özelliklerini yansıtan metinleri olmasından kaynaklanmaktadır. Orhun yazıtları bilindiği üzere Bilge Kağan, Kültiğin  ve Tonyukuk isimleri adına dikilmiştir.  Orhun yazıtlarının bilinmeyen bir diğer ismi ise Bengü olmuştur Bengü sonsuz anlamındadır ve Türk Devleti’nin ve Milletinin Bengü oluşunu ifade etmesi açısından değerlendirilmesi mümkün olacaktır. Yazıtlar bilindiği gibi ikinci Göktürk Devleti zamanında yazılmış olup , 19.yy da Moğolistan da Orhun vadisinde yani Türklerin tahmini olarak konar göçer olarak ifade ettiğimiz Ötüken bölgesinde bulunmaktır.

KÜL TİGİN YAZITI

Kültiğin yazıtları 732 Bilge Kağan yazıtları 752 ve Tonyukuk yazıtı ise ilk kitabe Olarak diğer kitabelere 350 km uzaktadır. Göktürk yazıtları Türkçe dışında çince de yazılmıştır. Bilge Kağan yazıtlarında geçen şu ifade :  

Türk Oğuz beyleri işitin üstte Gök çökmedikçe , altta yer delinmedikçe  , İlini Töreni kim Bozabilir” diyerek Türk milletinin İl kavramı ile Devletine ve Yöresinde hâkim kıldığı Töresine verdiği önemi belirtir iken Göktürk yazıtları Türk adının millet olarak geçtiği ilk yazılı belgemizdir ifadesini doğrular niteliktedir.  

Ey Türk Ulusu kendine dön seni yüksekmiş Bilge Kağanına , özgür ve bağımsız ülke ne karşı hata ettin kötü duruma düştün diyerek bilge kağan Türk ulusuna birinci Göktürk devletinin yıkılış sürecini ve Elli yıllık esaret sürecini ve sonrasındaki gelişmelerin ifade edildiği tahmin edilmektedir. Türk ulusuna Nasihatler veren anıtlar Türk milletinin öz tarihidir ve bugün Moğolistan da bazı tarihi müzelerde sergilenmektedir . 

Ulusun adı sanı yok olmasın diye , Türk Ulusu için gece uyumadım gündüz oturmadım kardeşim kültekin ile iki şad ile birlikte ölesiye bitesiye çalıştım diyerek bilge kağan ikinci Göktürk Devletinin kuruluş sürecini ve Türk’ün ilini derlenmiş ve toparlamış olduğu süreci Türk milletine anlatmıştır.

BİLGE KAĞAN YAZITI

Bilge Kağan yazıtı ve Kültigin yazıtını Bilge kağan ve külteğin Han’ın yigeni olduğunu tahmin ettiğimiz Yolluğ tiğin yazmıştır ve TONYUKUK yazıtını ise bizzat kendisinin yazdığını bilmekteyiz. Yazıtlar sayesinde bizler bugün Bilge Kağan ve Kültigin Han’ın ölüm yıllarını tahmini olarak bilmekteyiz yazıtlara göre Bilge Kağan  22 Haziran 735’de vefat etmiştir. Yazıt ise 20 Eylül 735’de dikilmiştir. Kültiğin han ise 27 Şubat 731 tarihinde vefat etmiştir adına dikilen yazıt ise ölümünün ardından 1 Kasım 731 ‘de Külteğin yazıtı dikilmiştir. Türk tarihinin iki büyük hakanı hakkında birçok bilgi yazıtlar aracılığı ile bugün bilinmektedir. Kaynaklara geçirilen tesbit edilen bilgilere göre Yolluğ tiğin  Külteğin yazıtını yirmi Bilge Kağan yazıtını ise otuz günde yazmıştır diyebiliriz.  

ORHUN YAZITLARINDA SOSYAL DEVLET ANLAYIŞI

Orhun yazıtları bizlere Türk tarihinde kurulmuş olan Devletlerin Sosyal Devlet Anlayışını benimsediğini gösteren ilk önemli belgelerdir. Türk Hakanlarının yaşam tarzı , Türk kültürü ve Türk Devlet anlayışı hakkında en detaylı bilgileri bize vermekte olan Orhun yazıtları hakkında Türkiye’de çok fazla çalışma yapılmış olmasada bu konuda Moğolistan da önemli çalışmalar devam etmektedir makalenin sonuna gerekli gördüğüm kaynak eserleri ekleyeceğim .  

ORHUN YAZITLARININ ÖZELLİKLERİ

Orhun yazıtları Azərbaycan Cumhuriyetinin para birimi olan manat üzerinde figür olarak yer alırken Türkiye’de birçok yerde minyatür olarak yer almaktadır. Bu yerlerin başında Türklüğün son Kalesi Milliyetçi Hareket Partisinin genel merkezi ve Gazi üniversitesi kampüsü gelmektedir.  Orhun yazıtları 18 ve 19 yy öncesinde 13. Yy da Moğol tarihçi Alaaddin ata Melik tarafından yapılan eserlerinde anlatılmıştır . İlk olarak Rus çarı petro’nun emri ile Sibirya da araştırma yapması için gönderilen bilim adamları tarafından bulunan Yenisey yazıtları ile araştırılması gerektiğini ifade eden bilim adamları hızla arttı ve 18 19 yy gelindiğinde Danimarkalı bilim adamları tarafından bulundu ve çözüldü Orhun yazıtlarında çözülen ilk ifade Tengri ve Türk olmuştur.  Orhun yazıtları ile ilgilidir ilk Türkçe metin ise Osmanlıca Türkçesi ile Necip Asım bey tarafından yazılır . İlk Günümüz Türkçesi ile yazılan eser ise Hüseyin Namık Orhun yazmıştır. Orhun yazıtları hakkında özetle Türkçe’nin ilk Dil bilgisi kitabı olduğunu söylesek yanlış yapılmış olunması mümkün değildir.

Orhun yazıtları Türkçe’nin ilk Folklor kitabıdır. Orhun yazıtları Türkçe’nin ilk Eseridir. Orhun yazıtları Türk Tarihinin ilk Siyasetnamesi ve Türk tarihinde ilk Tarih kitabı olarak tarihe geçmiştir dersek yanlış bir şey söylemiş olmayız . Orhun yazıtları Türk milletinin ilk O günün ulusuna ve Geleceğin Türk Milletine yapılmış ilk Ulusa sesleniş olmuştur. Bilge Kağan Türk milletine ilk kez Millî bilinç ve Millî Birlik ve beraberlik duygusundan bahsetmiştir. Türk milletinin o gün ki zaman diliminde Millî bilinç ve Millî Birlik ve beraberlik içerisinde hareket etmesini günümüze aktaran Orhun yazıtları Bir Sosyal Devlet Anlayışının tarihsel ifadesi olmuştur. Orhun yazıtları Türkçe’nin Ve Türk milletinin İpek yolu üzerine dikmiş olduğu kültürel özelliklerini Anlatan ve geleceğe aktaran En önemli kültürel mirastır ve bu kültürel mirasa sahip Türk milletinin Orhun yazıtlarında belirtildiği gibi Bengü olması en büyük temennimiz olacaktır .  

Orhun yazıtları Türkçe’nin gurur kaynağı olmuştur Avrupa’da ve Asya’da birçok Devlet daha yazıyı bilmez iken Türk milletinin Orta Asya’da ipek yolunun üstünde Türk Tarihinin özetini ve  Türk kültürünün özelliklerini anlattığı ilk hitabet sanatı örneğini yazması Tarihe not düşecek bir özellik olacaktır.  Orhun yazıtlarına göre Türkçe aşağı yukarı 8-9 yydan beridir yazı dili olmuştur bunun en büyük örneği Orhun yazıtları olmuştur.  Yazıtlarda yer alan Kurttan süt emen çocuk ve dağ keçisi figürü ise Türk kültürüne ait unsurları ile Türk tarihinde ilk Folklor eseri olarak da tarihe geçmiştir. Orhun yazıtları Türkçe’nin içinde bulunduğu zenginliği de ifade etmektedir yazıtlarda geçen Deyimler ikilemeler , karşıt kelimeler ve benzetmeler Türk milletinin Dilinin ve Millî bilinç ve Millî Birlik ve beraberlik içerisinde kalkınmış ve Gelişmiş bir Medeniyeti’in temsilcisi olduğunu Tarihe not düşürmüştür .

ORHUN YAZITLARI HAKKINDA BİBLOĞRAFYA

  1. Orhun yazıtları – Türk Dil Kurumu Yayınları  
  2. Orhunyazıtları – Talat Tekin 
  3. Orhun Abideleri – Muharrem Ergin 
  4. Orhun yazıtları – Erhan Aydın
  5. Bengü taşların dili – Ahmet Eğilmez 
  6. ORHUN YAZITLARI – Şemseddin Sami 
  7. Orhun yazıtlarının bugünkü durumu – Cengiz Al Yılmaz 
  8. Orhun yazıtları – Kamil uğurlu 
  9. Orhun yazıtları (Abideleri) – Necip Asım